آیا 15 کشتی کانتینربر غول پیکر بیشتر از همه خودروهای دنیا آلودگی می سازند؟
به گزارش مجله سلنا، کشتی های باری بزرگ، ستون فقرات تجارت دنیای به شمار می آیند. بیشتر کالاهایی که در زندگی روزمره استفاده می کنیم، زمانی در دل همین کشتی ها جا گرفته اند. حمل ونقل دریایی به علت ظرفیت بزرگ و مصرف نسبی کمتر سوخت برای هر واحد کالا، همواره به عنوان راه حلی کارآمد معرفی شده است. با این حال، بحث آلودگی کشتی ها در سال های اخیر توجه بیشتری جلب نموده است. وقتی گفته می گردد بخش بزرگی از تجارت دنیا بر روی دریا جابه جا می گردد، طبیعی است که نقش این ناوگان در محیط زیست نیز مهم باشد.
آلودگی ناشی از کشتی ها فقط به گازهای گلخانه ای محدود نمی گردد. ترکیبی از آلاینده ها، از جمله ترکیبات نیتروژن و گوگرد، می تواند کیفیت هوا را به شدت تحت تأثیر قرار دهد. همین موضوع است که ادعاهایی مانند مقایسه آلودگی چند کشتی بزرگ با تمام خودروهای دنیا را به بحثی داغ تبدیل نموده است. جذابیت این ادعا در تضادی است که ایجاد می نماید: وسیله ای که نماد کارآمدی و انتقال جمعی به شمار می رود، در عین حال می تواند به منبع آلودگی جدی تبدیل گردد.
این موضوع اهمیت دارد، چون آینده حمل ونقل دنیای، سیاست های محیط زیستی و سلامت شهرهای ساحلی تا حد زیادی به درک درست نقش کشتی های باری وابسته است. فهم واقعیت ها، فراتر از تیترهای شوکه نماینده، کلید تصمیم گیری آگاهانه است.
1- آلودگی کشتی های باری در برابر خودروها: واقعیت پشت عددها
حمل ونقل دریایی ممکن است در نگاه اول تمیز به نظر برسد. این بخش بیش از 90 درصد تجارت دنیای را جابه جا می نماید، اما تنها حدود 3 درصد از انتشار گازهای گلخانه ای دنیا را فراوری می نماید. با این حال، به علت سوزاندن سوخت سنگین، تنها 15 کشتی از بزرگ ترین کشتی ها اندازه بیشتری از اکسیدهای مضر نیتروژن و گوگرد را نسبت به تمام خودروهای دنیا فراوری می نمایند. به همین علت تعجب آور نیست که مالکان کشتی ها مجبور شده اند اقداماتی برای کاهش آلودگی انجام دهند.
این گزاره در نگاه اول بسیار تکان دهنده است، اما اگر دقیق تر نگاه کنیم، ساختار آن بر مقایسه دو نوع آلاینده متفاوت پایدار است. خودروها سهم بیشتری در انتشار دی اکسیدکربن دارند، در حالی که کشتی های بزرگ به علت سوخت سنگین، در فراوری ترکیبات گوگرد و نیتروژن پیشتازند. بنابراین، ادعا درست است، اما اگر این ادعا بدون شرح ارائه گردد، این تصور را ایجاد می نماید که کشتی ها از هر نظر آلوده تر از خودروها هستند. واقعیت پیچیده تر است و برای فهم دقیق، باید هر آلاینده را جداگانه آنالیز کرد.
سوختی که بسیاری از کشتی های قدیمی مصرف می نمایند، heavy fuel oil (سوخت سنگین) نام دارد. این سوخت ارزان است، اما ناخالصی زیادی دارد و هنگام سوختن، ترکیبات گوگردی و ذرات ریز زیادی فراوری می نماید. در سال های اخیر، مقررات بین المللی کوشش نموده اند این شرایط را تغییر دهند. کاهش گوگرد سوخت، توسعه موتورهای پاک تر و استفاده از فناوری های تصفیه گاز خروجی، بخشی از این روند است. با وجود این، ناوگان دنیای بسیار بزرگ است و تغییر یکباره آن امکان پذیر نیست. به همین علت، بحث درباره نقش کشتی ها همچنان باز است.
2- چرا کشتی ها با وجود آلودگی، هنوز به صرفه محسوب می شوند؟
از دید کلی، علت اصلی ارزان بودن کشتی ها این است که آنها می توانند حجمی از کالا را جابه جا نمایند که نیازمند هزاران کامیون یا هواپیما است. اگر اندازه آلودگی را نسبت به وزن بار سنجیده گردد، کشتی ها هنوز یکی از کارآمدترین روش های حمل ونقل به شمار می آیند. این واقعیت باعث شده که اقتصاد دنیای عملاً به آنها وابسته باشد.
اگر این موضوع را از زاویه تحلیلی ببینیم، درمی یابیم تضاد ظاهری فقط ناشی از مقایسه مطلق است. آلودگی کل ناوگان بالا است، چون حجم کار آن بزرگ است. اما این به معنای نادیده گرفتن اثرات محلی نیست. کشتی ها هنگام ورود به بنادر یا عبور نزدیک شهرهای ساحلی، می توانند کیفیت هوا را به طور محسوس کاهش دهند. همین جا است که نگرانی های زیست محیطی پررنگ تر می گردد.
در ادامه باید افزود که صنعت کشتیرانی طی سال های اخیر بیشتر به سمت نوآوری ها حرکت نموده است. استفاده از سوخت های کم گوگرد، فناوری های hybrid (هیبریدی)، برق رسانی هنگام پهلوگیری و حتی آزمایش سوخت های نو مانند LNG (ال اِن جی)، نشانه ای از تغییر تدریجی رویکرد است. مسیر طولانی است، اما آغاز شده است.
3- فشار قوانین دنیای و آینده ای که در راه است
سازمان های بین المللی مانند International Maritime Organization (آی اِم اُ) مقرراتی را برای کاهش آلودگی دریاها و هوا تنظیم نموده اند. از جمله این مقررات، محدود کردن اندازه گوگرد سوخت و معین منطقه ها کنترل آلودگی در بعضی مسیرهای دریایی است. این قوانین هزینه های عملیاتی را برای کشتی داران افزایش می دهد، اما هدف آن کاهش اثرات بهداشتی و زیست محیطی است.
از منظر تحلیلی، این تحول نشان می دهد که صنعت کشتیرانی دیگر نمی تواند صرفاً به ظرفیت و کارآمدی تکیه کند. افکار عمومی، دولت ها و شهرهای ساحلی انتظار دارند نقش این صنعت در آلودگی کاهش یابد. بنابراین کشتیرانی بین انتخابی ساده نیست، بلکه میان رقابت مالی و مسئولیت زیست محیطی باید تعادل برقرار کند.
در نهایت، مسیر آینده احتمالا ترکیبی از فناوری های نو، مقررات سخت گیرانه تر و تغییر در الگوهای تجاری خواهد بود. کشتی های الکتریکی در مقیاس کوچک، بادبان های مدرن برای صرفه جویی در سوخت، و پیشرفت در طراحی موتور، همه بخشی از چشم اندازی هستند که آرام آرام واقعی تر می گردد.
4- آلودگی کشتی ها و سلامت شهرهای ساحلی: هزینه ای که دیده نمی گردد
در بسیاری از بنادر بزرگ، کشتی ها ساعت ها یا حتی روزها با موتور روشن می مانند. این شرایط به این علت است که سیستم های داخلی مانند سرمایش، برق، پمپ ها و تجهیزات ناوبری همچنان باید فعال بمانند. در همین زمان است که حجم قابل توجهی از ذرات معلق و گازهای آلاینده وارد هوای شهری می گردد. این آلاینده ها به ویژه برای بچه هایی که در نزدیکی بندرها زندگی می نمایند و افراد مبتلا به بیماری های تنفسی خطرناک تر است.
اگر این موضوع را تحلیل کنیم، می بینیم مشکل فقط آلودگی کلی نیست، بلکه تمرکز محلی آلودگی است. خودروها هرچند زیاد هستند، اما پراکنده اند. در مقابل، چند کشتی بزرگ می توانند آلودگی را در محدوده ای کوچک ایجاد نمایند. به همین علت، بندرها و شهرهای ساحلی اغلب زودتر از دیگر منطقه ها متوجه اثرات کشتیرانی می شوند.
برای کاهش این اثر، بعضی بنادر به سمت shore power (اتصال به برق ساحلی) رفته اند. این روش اجازه می دهد کشتی هنگام پهلوگیری موتورهای خود را خاموش کند و به شبکه برق شهری متصل گردد. اجرای این روش هزینه بر است، اما در بلندمدت بهبود قابل توجهی در کیفیت هوا ایجاد می نماید.
5- سوخت های نو و گذار تدریجی: از سوخت سنگین تا گزینه های پاک تر
دهه ها، سوخت غالب در کشتیرانی heavy fuel oil بود. قیمت پایین و دسترسی آسان، آن را به انتخاب طبیعی صنعت تبدیل نموده بود. اما مقررات نو، مسیر را تغییر داده است. بسیاری از شرکت ها اکنون از low-sulfur fuel (سوخت کم گوگرد) یا ترکیب های بهینه تر استفاده می نمایند. این تغییر مستقیماً باعث کاهش انتشار گوگرد شده است.
از زاویه تحلیلی، این گذار نه ساده است و نه فوری. کشتی ها سرمایه های بسیار گران قیمتی هستند و عمر عملیاتی طولانی دارند. بنابراین تعویض کامل ناوگان تنها طی چند سال ممکن نیست. هرگونه تغییر باید به گونه ای باشد که هم مالی بماند و هم اساسی.
در نگاه تکمیلی، آزمایش سوخت های تازه مانند LNG، متانول یا حتی آمونیاک، نشانه جست وجو برای آینده ای کم آلاینده تر است. هیچ کدام هنوز راه چاره کامل نیستند، اما نشان می دهند صنعت به سمت کاهش آثار زیست محیطی حرکت نموده است.
6- نقش فناوری: از طراحی بدنه تا مدیریت هوشمند مصرف سوخت
پیشرفت فناوری در طراحی بدنه، اصطکاک میان کشتی و آب را کاهش داده است. حتی چند درصد کاهش در اصطکاک، به معنای صرفه جویی چشمگیر در سوخت است. علاوه بر آن، سیستم های پیشرفته navigation management (مدیریت مسیر دریانوردی) به کاپیتان ها یاری می نمایند تا مسیرهایی را انتخاب نمایند که سوخت کمتری مصرف گردد.
اگر این فرآیند را تحلیل کنیم، درمی یابیم که بسیاری از راه چاره ها کوچک اما انباشتی هستند. هیچ فناوری واحدی به تنهایی مشکل آلودگی را حل نمی نماید. اما مجموعه بهینه سازی ها، در نهایت اثر بزرگی ایجاد می نماید.
در ادامه، ایده هایی مانند نصب بادبان های مدرن یا wing sails بر روی کشتی های بزرگ در حال آزمایش است. این فناوری ها می توانند بخشی از نیرو را از باد تأمین نمایند و فشار روی موتور را کاهش دهند. در نگاه علمی، بازگشت به باد، نه عقب گرد، بلکه استفاده هوشمندانه از انرژی طبیعی است.
7- اقتصاد دنیای و معمای وابستگی به کشتی ها
اقتصاد دنیای روی زنجیره های تأمین وابسته است. محصولات کشاورزی، قطعات الکترونیکی، پوشاک، داروها و حتی مواد اولیه صنعتی به وسیله دریا جابه جا می شوند. اگر کشتیرانی ناگهان محدود گردد یا هزینه ها به طور شدیدی بالا برود، اثر آن به قیمت کالاها و دسترسی مردم منتقل می گردد.
محدودیت شدید بدون جایگزین کارآمد، می تواند پیامدهای اجتماعی گسترده داشته باشد. بنابراین راه چاره واقعی نه حذف کشتیرانی، بلکه پاک تر کردن آن است. این همان نقطه ای است که سیاست گذاری، علم و اقتصاد به هم می رسند.
افزایش آگاهی عمومی نقش مهمی دارد. وقتی مردم بدانند یک تلفن همراه یا یک بسته غذایی چگونه و از کجا سفر نموده است، تبادل نظر درباره هزینه های زیست محیطی منطقی تر می گردد.
8- آینده حمل ونقل دریایی: میان واقعیت و آرمان
بحث درباره کشتی ها اغلب در دو قطب شکل می گیرد: یا کاملاً بد معرفی می شوند یا کاملاً ضروری. واقعیت اما میان این دو قرار گرفته است. کشتی ها ستون تجارت دنیای هستند، اما بدون مدیریت درست می توانند اثرات زیست محیطی جدی ایجاد نمایند. پیشرفت های علمی نشان می دهد که کاهش آلودگی ممکن است، اما نیازمند ترکیبی از فناوری، قانون و همکاری دنیای است.
تغییر تدریجی، گاهی تنها مسیر پایدار است. اگر صنعت مجبور گردد با فشار ناگهانی تغییر کند، اقتصاد و حتی امنیت غذایی آسیب می بیند. اما اگر تغییر به تعویق بیفتد، سلامت انسان و محیط زیست هزینه می دهد. پیدا کردن این تعادل، چالش اصلی دهه های آینده خواهد بود.
کشتی های آینده احتمالاً ترکیبی از سوخت های نو، سیستم های هوشمند و طراحی های نو خواهند بود. مسیری که آغاز شده، آرام اما پیوسته پیش می رود.
خلاصه
کشتیرانی بخش بزرگی از تجارت دنیا را جابه جا می نماید و بسیاری از کالاهایی که هر روز استفاده می کنیم، مسیر طولانی خود را با کشتی طی نموده اند. با این حال، سوختی که در کشتی های بزرگ استفاده می گردد، ترکیبی سنگین و آلاینده است که اندازه زیادی اکسیدهای نیتروژن و گوگرد فراوری می نماید. همین موضوع باعث شده فقط چند کشتی بزرگ بتوانند آلودگی قابل توجهی با اثر دنیای ایجاد نمایند و شهرهای بندری بیشتر از همه آن را تجربه نمایند.
در سال های اخیر قوانینی برای کاهش محتوای گوگرد سوخت و بهبود استانداردها اجرا شده و بسیاری از شرکت ها ناچار به تغییر رویه شده اند. این روند نشان می دهد که آلودگی ناشی از کشتی ها موضوعی شناخته شده است و دیگر نمی توان آن را نادیده گرفت.
نوآوری های فنی، از طراحی بدنه گرفته تا مدیریت هوشمند مسیر و استفاده از سوخت های نو، مسیر تدریجی کاهش آلودگی را ممکن نموده است. اما این تغییرات هزینه دارند و به زمان، سیاست گذاری هوشمند و سرمایه گذاری جدی نیازمندند.
واقعیت مهم این است که هم اقتصاد و هم محیط زیست با کشتیرانی گره خورده اند. قطع ناگهانی وابستگی ممکن نیست، اما اصلاح و پاک ترشدن کاملاً شدنی است. آینده حمل ونقل دریایی به تعادلی میان نیازهای تجاری، سلامت انسان و محدودیت های زیست محیطی بستگی دارد. یافتن این تعادل، مسئولیتی دنیای است که همه کشورها، بندرها و شرکت ها در آن نقش دارند.
سوالات رایج (FAQ)
کشتیرانی چه سهمی از انتشار گازهای گلخانه ای دارد؟
کشتیرانی حدود چند درصد از انتشار دنیای گازهای گلخانه ای را ایجاد می نماید و سهم آن کمتر از حمل ونقل زمینی و هوایی است. با این حال، به علت حجم بالای تجارت دریایی، این عدد در حال افزایش است. به همین علت، کاهش انتشار در این بخش بسیار مهم است.
چرا فقط تعداد کمی کشتی چنین آلودگی بزرگی ایجاد می نمایند؟
کشتی های بسیار بزرگ از سوخت های سنگین و ارزان استفاده می نمایند که مقادیر زیادی گوگرد و مواد سمی دارند. هر کشتی به تنهایی چندین برابر یک ناوگان خودرو آلاینده می تواند فراوری کند. تمرکز آلودگی در بنادر نیز اثر آن را تشدید می نماید.
آیا سوخت های پاک تر واقعاً مؤثر هستند؟
سوخت های کم گوگرد و جایگزین ها مانند LNG و متانول اندازه زیادی از آلاینده های خطرناک را کاهش می دهند. با این حال، هنوز چالش هایی مانند هزینه بالا و دسترسی وجود دارد. به همین علت، گذار به سوخت های پاک، آهسته اما رو به جلو است.
اتصال کشتی ها به برق ساحل چه یاریی می نماید؟
وقتی کشتی به برق ساحلی متصل می گردد، موتورهای آن خاموش می مانند و آلودگی محلی کاهش می یابد. این روش به خصوص برای شهرهای بندری که بیشترین آسیب را می بینند اهمیت دارد. اجرای آن نیازمند زیرساخت و سرمایه گذاری است.
آیا محدودکردن کشتیرانی باعث کاهش آلودگی می گردد؟
محدودسازی ناگهانی می تواند به افزایش شدید هزینه ها و بحران در زنجیره های تأمین منجر گردد. راه چاره پایدار، پاک ترکردن ناوگان و بهینه سازی عملیات است. به این ترتیب، هم اقتصاد و هم محیط زیست منفعت می برند.
کشتی های آینده چگونه خواهند بود؟
کشتی های آینده ترکیبی از سوخت های پاک تر، طراحی های کم مصرف و سیستم های هوشمند مدیریت انرژی خواهند داشت. بعضی ایده ها حتی از نیروی باد یاری می گیرند. روند کلی، کاهش تدریجی آلودگی همراه با حفظ کارایی مالی است.
دکتر علیرضا مجیدی
پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران
دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .
با بیش از 20 سال نویسندگی ترکیبی مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!
دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران